به اين ترتيب روحانيان زردشتى با اسلحه استدلال توانستند با اهل ساير ديانات ، حتى با مسلمانان ، مجادله كنند . و در آغاز بهيچوجه مغلوب نشوند . اين روحانيان در رساله دفاعيه ، كه نام برديم ، يعنى در كتاب شكند گمانيك ويژار ، با كمال مهارت قدم بميدان مباحثه و مجادله نهادند . از اين تاريخ زروانيه يكى از فرق دينى زردشتى محسوب شد و شهرستانى هم ، كه در قرن دوازدهم ميلادى عقايد ملل و نحل عالم را ذكر نموده ، آن طايفه را به اين عنوان شناخته است . * * * سلطنت خسرو اول يكى از درخشنده‌ترين دوره‌هاى عهد ساسانى . ايران چنان عظمتى يافت ، كه حتى از عهد شاهپوران بزرگ نيز درگذشت ، و توسعهء دامنه ادبيات و تربيت معنوى اين عهد را كيفيت مخصوص بخشيد . اما بايد ديد اوضاع مادى و احوال اجتماعى و معنوى قوم ايرانى در آن زمان بر چه منوال بوده است . از يك طرف رواياتى در دست است از مورخان بيزانسى آنعصر ، كه كم‌وبيش از روى عداوت نوشته‌اند ، و از طرف ديگر توصيفاتى مبالغه‌آميز در منابع عرب و ايرانى ديده مىشود ، كه خسرو انوشروان را نمونهء عدالت جلوه ميدهند . با مطابقه اين منابع ، و در نظر گرفتن تمايلات راويان آنها و قصص مختلفهء كه نقل ميكنند ، و با همراه كردن جزئياتيكه از طريق غير مستقيم ميتوان بدست آورد ، ممكن است صورتى از ايران عهد انوشيروان ترتيب دهيم . اين صورت اگر چه ضعيف و مشوش است ، لكن كشور ايران ، كه پس از فتنه مزدكيان در حال نقاهت بوده ، و در زير سايه انوشروان بتقويت بنيه خويش مىپرداخت ، تا حدى نشان ميدهد . اصلاحات خسرو در امور ماليه بىشبهه بيشتر بنفع خزانه دولت بوده تا بنفع رعيت . طبقه عامه مثل قرون گذشته با نادانى و تحمل مصائب ميزيست . فيلسوفان رومى ، كه بايران پناه آوردند ، به زودى آزرده شدند . مقام اين اشخاص در حكمت به پايه نبود ، كه بتوانند بيطرفانه به عادات و رسوم يك قوم بيگانه نظر كنند ، انتظار داشتند ، كه در كشور پادشاهى فيلسوف چون انوشروان چيزهاى ديگر به‌بينند . مسلما